Teranostik Uygulama Nasıl Çalışır?

Kanser hücrelerinin yüzeyinde, sağlıklı hücrelere göre çok daha yoğun bulunan bazı yapılar (biyobelirteçler) vardır. Teranostik yaklaşım bu yapılara özgü olarak bağlanan moleküller kullanır ve aynı molekülü iki farklı amaçla işaretler.

Tanı (Diagnostik)

İlk adımda molekül, görüntülemeye uygun bir radyoaktif madde ile işaretlenir ve PET/BT çekilir. Bu görüntüleme, hastalığın vücuttaki yaygınlığını ve tümör hücrelerinin hedefi yeterli düzeyde taşıyıp taşımadığını gösterir.

Tedavi (Terapi)

Hedef görüntülemede gösterilmişse, aynı molekül bu kez tedavi edici bir radyoaktif madde ile işaretlenerek damar yoluyla verilir. Radyasyon ağırlıklı olarak hedefi taşıyan tümör hücrelerine ulaşır; böylece sağlıklı dokulara verilen zarar en aza indirilir.

Örneklerle Teranostik

PSMA (Prostat Spesifik Membran Antijeni)

PSMA, prostat kanseri hücrelerinin yüzeyinde yoğun olarak bulunan bir proteindir. PSMA PET/BT, özellikle yüksek riskli hastalarda evrelemede ve PSA yükselmesiyle fark edilen nükslerde hastalığın yerini göstermede klasik yöntemlere göre daha duyarlıdır. PSMA’yı yeterince taşıyan metastatik hastalıkta Lutesyum-177 PSMA tedavisi uygulanabilir.

Somatostatin reseptörleri (oktreotid ve benzeri moleküller)

Nöroendokrin tümörlerde somatostatin reseptörleri yoğun olarak bulunur. Oktreotid benzeri moleküllerle yapılan Galyum-68 DOTATATE PET/BT bu reseptörleri gösterir. Reseptör pozitif hastalarda aynı molekül Lutesyum-177 ile işaretlenerek Lutesyum Oktreotid (Lu-177 DOTATATE) tedavisi yapılır.

Radyoaktif iyot: teranostiğin en eski örneği

Tiroid hücreleri iyodu tutar. Bu nedenle iyot sintigrafisi ile tanı ve İyot-131 ile tiroid kanseri ve hipertiroidi tedavisi yıllardır aynı prensiple uygulanmaktadır.

Teranostik Uygulamaların Faydaları

• Doğru hasta seçimi: Tedaviden önce hedefin tümörde bulunduğu görüntülemeyle gösterilir; fayda görmesi beklenmeyen hastalara gereksiz tedavi uygulanmaz.
• Hedeflenmiş tedavi: Radyasyon doğrudan hastalıklı bölgelere yönlendirilir, sağlıklı dokulara verilen zarar azaltılır.
• Yanıtın izlenmesi: Aynı görüntüleme yöntemi tedavi sonrasında yanıtı değerlendirmek için de kullanılabilir.
• Kişiye özel planlama: Tedavi sonrası görüntülemelerle kişiye özel doz hesaplaması yapılabilir.

Kimler Teranostik Tedaviye Uygun Olabilir?

Teranostik tedaviler çoğunlukla metastatik ya da diğer tedavilere yanıtı azalmış hastalıkta değerlendirilir. Uygunluk kararı tek bir teste göre değil, aşağıdaki bilgiler birlikte ele alınarak verilir:

• PET/BT’de tümörlerin hedefi yeterli yoğunlukta taşıması
• Daha önce alınan tedaviler ve hastalığın seyri
• Kan değerleri (özellikle kan sayımı) ve böbrek fonksiyonları
• Hastanın genel durumu

Karar, onkoloji, üroloji ve nükleer tıp hekimlerinin katıldığı multidisipliner değerlendirme ile verilir.

Tedavi Süreci Nasıl İlerler?

1. Ön değerlendirme: Dosya incelenir, PSMA veya DOTATATE PET/BT ve kan tetkikleri yapılır.
2. Tedavi kararı: Uygun bulunan hastaya tedavi planı ve olası yan etkiler anlatılır.
3. Tedavi günü: Radyoaktif ilaç damar yoluyla, genellikle 30 dakika ile birkaç saat süren bir infüzyonla verilir. Radyasyon güvenliği açısından kısa süreli hastanede kalış gerekebilir; süre uygulanan doza ve merkezin protokolüne göre belirlenir.
4. Kürler: Tedavi aralıklarla tekrarlanır. Örneğin Lutesyum-177 PSMA genellikle 6 hafta arayla en fazla 6 kür, Lutesyum-177 DOTATATE genellikle 8 hafta arayla 4 kür olarak planlanır.
5. Takip: Kürler arasında kan tetkikleri, tedavi sonrası görüntüleme ve PSA gibi belirteçlerle yanıt izlenir.

Olası Yan Etkiler

Yan etkilerin çoğu hafif veya orta düzeydedir ve düzenli kontrollerle izlenir. En sık görülenler şunlardır:

• Yorgunluk, iştahsızlık ve hafif bulantı
• Kan değerlerinde (özellikle trombosit ve beyaz küre) geçici düşüş
• PSMA tedavisinde ağız kuruluğu
• Uzun dönemde böbrek fonksiyonlarının etkilenme olasılığı; bu nedenle böbrek değerleri takip edilir

Tedavi Sonrası Radyasyon Güvenliği

Tedavi sonrası birkaç gün boyunca vücuttan az miktarda radyasyon yayılır. Bu dönemde bol sıvı alınması, tuvaletin oturarak kullanılıp iki kez sifon çekilmesi ve küçük çocuklar ile hamilelerle yakın temasın sınırlandırılması önerilir. Uyulması gereken süreler taburculukta size yazılı olarak bildirilir.

Gelecekte Teranostik

Teranostik, kişiselleştirilmiş tıbbın en hızlı gelişen alanlarından biridir. Alfa terapiler, Terbiyum-161 gibi yeni radyoaktif maddeler ve FAPI gibi yeni hedefler, yaklaşımın daha fazla kanser türüne uygulanmasının önünü açmaktadır. Ayrıntılar için kişiselleştirilmiş tıp ve pankreas kanserinde yeni radyonüklid tedaviler sayfalarına göz atabilirsiniz.

İstanbul Tıp Fakültesi’nde Teranostik Tedaviler

Teranostik kapsamındaki radyonüklid tedaviler İstanbul Tıp Fakültesi Nükleer Tıp Anabilim Dalı’nda uzun yıllardır uygulanmaktadır. Bu tedavilerin birçoğu SGK geri ödeme kapsamındadır. Başlıca tedaviler:

• Somatostatin reseptör pozitif tümörler için Lutesyum Oktreotid tedavisi
• Metastatik veya tedaviye dirençli prostat kanseri için Lutesyum PSMA tedavisi
• Karaciğer tümörleri için radyoembolizasyon (mikroküre) tedavisi
• Tiroid kanseri ve hipertiroidi için Radyoaktif İyot (İyot-131) tedavisi
• Prostat kanserinin kemik metastazları için Radyum-223 tedavisi
• Kansere bağlı kemik ağrılarının tedavisi

Sık Sorulan Sorular

Teranostik tedavi kemoterapi midir?

Hayır. Kemoterapi ilaçları vücuttaki hızlı bölünen hücrelerin genelini etkiler; teranostik tedavide ise radyasyon, belirli bir hedefi taşıyan hücrelere yönlendirilir.

Tedavi ağrılı mıdır?

Tedavi damar yoluyla verilir ve uygulama sırasında genellikle ağrı hissedilmez.

Hastanede kalmam gerekir mi?

Radyasyon güvenliği kuralları gereği kısa süreli yatış gerekebilir. Süre, uygulanan tedaviye ve doza göre belirlenir.

SGK teranostik tedavileri karşılıyor mu?

Tedavilerin birçoğu SGK geri ödeme kapsamındadır. Koşullar tedavi türüne ve hastalığın durumuna göre değişir.

Teranostik tedavi kanseri tamamen iyileştirir mi?

İleri evre hastalıkta temel amaç hastalığın kontrol altına alınması, yaşam süresinin uzatılması ve yaşam kalitesinin korunmasıdır. Beklenen yarar her hasta için ayrıca değerlendirilir.