DaTSCAN Nedir? Dopamin Taşıyıcı SPECT Görüntülemesi

Dopamin Taşıyıcı SPECT · DaTSCAN

Virgül mü, nokta mı?
Titremenin nedenini beyinde görmek.

Tıpta kısaca DaTSCAN olarak anılan dopamin taşıyıcı SPECT görüntülemesi, beyindeki dopamin taşıyıcılarını gösteren bir nükleer tıp testidir. Sağlıklı beyinde bu bölge iki virgül şeklinde parlar; Parkinson ve benzeri hastalıklarda virgülün kuyruğu silinir, geriye bir nokta kalır.

Parkinson mu, esansiyel tremor mu?

NORMAL“virgül”

PARKİNSON“nokta”

1 · NEDİR?

Dopamin hücrelerini görünür kılan test

Testin tıbbi adı Dopamin Taşıyıcı SPECT Görüntülemesi ya da Beyin Dopaminerjik Nörotransmisyon SPECT Sintigrafisidir. Testte ioflupan (I-123) adlı ilaç kullanılır; tıpta kısaca kullanılan DaTSCAN adı bu ilacın ticari adından gelir. İlaç, 2011'de ABD'de FDA onayı almıştır. Çekim, tek foton emisyonlu bilgisayarlı tomografi (SPECT) ile yapılır. Ülkemizde de uygulanmakta ve SGK tarafından karşılanmaktadır.

Dopamin

Hareketlerimizi düzenleyen bir haberci maddedir. Beynin derinindeki sinir hücreleri dopamini üretir ve uzantılarıyla hareketin kontrol edildiği striatum bölgesine iletir.

Dopamin taşıyıcısı (DaT)

Bu sinir hücrelerinin uçlarında bulunan ve salgılanan dopamini geri toplayan bir “pompa”dır. Taşıyıcı ne kadar çoksa, sağlam dopamin sinir ucu da o kadar çoktur.

Parkinson'da ne olur?

Dopamin üreten sinir hücreleri giderek kaybolur, taşıyıcılar da azalır. Bu kayıp; hareket yavaşlığı, titreme ve kas sertliği gibi belirtilere yol açar.

DaTSCAN ne yapar?DaTSCAN damar yoluyla verildikten sonra beyindeki dopamin taşıyıcılarına bağlanır ve SPECT kamerada parlar. Sağlıklı taşıyıcı ne kadar çoksa görüntü o kadar parlaktır; böylece dopamin sinir hücrelerindeki kayıp gözle görülür hale gelir.

2 · NE GÖRÜRÜZ?

Virgülden noktaya

Normal bir dopamin taşıyıcı SPECT görüntüsünde her iki tarafta simetrik birer virgül görülür: virgülün başı kaudat çekirdeği, kuyruğu putamendir. Dopamin taşıyıcıları azaldıkça önce kuyruk silinir; bu çoğu zaman bir tarafta daha belirgindir. Sürgüyü kaydırarak değişimi izleyin.

DÜŞÜKYÜKSEK

1 / 4

Normal

İki simetrik virgül. Dopamin taşıyıcıları yerinde; esansiyel tremor ve ilaca bağlı titremede görüntü genellikle böyledir.

NORMALTEK TARAFİKİ NOKTAİLERİ

Çizimler, ilacın prospektüsündeki normal ve anormal görüntü tanımlarına dayanan temsili anlatımlardır.

3 · HANGİ SORUYA CEVAP VERİR?

Normal mi, azalmış mı?

Bu test tek başına tanı koydurmaz; nörolog muayenesine eklenen ve tanıyı netleştiren bir testtir. Sonuç, hangi hastalık grubunun düşünülmesi gerektiğini gösterir.

Hastalık grubu	Sonuç: azalmış	Sonuç: normal
Hareket bozuklukları	Parkinson hastalığı; çoklu sistem atrofisi (MSA) ve progresif supranükleer felç (PSP) gibi atipik parkinsonizmler	Esansiyel tremor; ilaca bağlı parkinsonizm; vasküler ve psikojenik (fonksiyonel) parkinsonizm
Bunama (demans)	Lewy cisimcikli demans	Alzheimer hastalığı

Bilmekte fayda varBu test, Parkinson hastalığını MSA veya PSP gibi diğer parkinsonizmlerden ayırmak için tasarlanmamıştır; bu ayrım muayene ve gerekirse başka testlerle yapılır.

%96Erken belirtileri olan hastalarda normal çıkan test, sonraki tanının da “Parkinson grubu dışı” olmasıyla %96 oranında uyumlu bulundu.

%80 / %92Otopsiyle doğrulanan bir çalışmada, Lewy cisimcikli demansı Alzheimer'dan ayırmada duyarlılık ve özgüllük.

%61 vs %4Lewy cisimcikli demans şüphesinde 8 hafta içinde tanısı netleşen hasta oranı: test yapılanlarda %61, yapılmayanlarda %4.^[2]

4 · KİMLER İÇİN?

Her Parkinson hastasına gerekmez

Çoğu hastada hareket yavaşlığı, titreme ve sertlik gibi belirgin bulgular tanı için yeterlidir; bu durumda tarama yeni bilgi vermeyebilir ve tedaviyi değiştirmeyebilir. Bu test asıl olarak tanının belirsiz kaldığı durumlarda değerlidir.

Genellikle gerekmez

Belirtileri tipik olan ve tanısı muayeneyle net konulan Parkinson hastaları
Sonucun tedavi planını değiştirmeyeceği durumlar

Faydalı olduğu durumlar

Titremenin nedeni belirsizse: Parkinson mu, esansiyel tremor mu?
Parkinson benzeri belirtilerin bir ilaca bağlı olduğundan şüpheleniliyorsa
Belirtiler başka nörolojik hastalıklarla karışıyorsa
Tedaviye beklenen yanıt alınamıyorsa
Unutkanlıkla birlikte Lewy cisimcikli demans şüphesi varsa

ÇalışmalardanTanısı belirsiz parkinsonizmi olan 273 hastalık randomize bir çalışmada, test yapılan hastalarda tanı ve tedavi planı yapılmayanlara göre anlamlı ölçüde daha sık değişti; hekimlerin tanıya güveni arttı.^[3]

5 · ÇEKİM GÜNÜ

Adım adım çekim

Randevudan önce tıbbi geçmişiniz ve kullandığınız ilaçlar nükleer tıp hekimi tarafından sorgulanır; bazı ilaçlara belirli bir süre ara vermek gerekebilir.

RANDEVU ÖNCESİİlaç sorgusuGörüntüyü etkileyebilecek ilaçlar gözden geçirilir. İlaçlarınızı kendiniz bırakmayın.
EN AZ 1 SAAT ÖNCETiroid korumasıTiroid bezinizi korumak için iyotlu bir ilaç verilir.
ENJEKSİYONİlaç verilirÇok az miktarda ilaç damar yolundan verilir.
3–6 SAATBeklemeİlacın beyne ulaşması beklenir. Bu sürede yiyip içebilir, bol su içebilirsiniz.
30–45 DAKİKAÇekimBaşınız bir desteğe yerleştirilir; kamera başınıza çok yaklaşır ama dokunmaz. Mümkün olduğunca hareketsiz kalmanız gerekir.
SONRASIRaporGörüntüler gözle ve özel yazılımlarla sayısal olarak değerlendirilir; rapor nöroloğunuza iletilir.^[1]

Çekimden sonraBol su için ve ilk 48 saat boyunca sık sık tuvalete gidin; böylece ilaç vücudunuzdan daha hızlı atılır. Aynı gün evinize dönebilir, günlük işlerinize devam edebilirsiniz.

6 · SIK SORULANLAR

Sık sorulan sorular

Radyasyon güvenli mi?

Bu testte alınan radyasyon düşük düzeydedir; tam dozda bir çekimin etkin dozu yaklaşık 4 mSv'dir. Tiroid bezi çekimden önce ilaçla korunur. Önerilere uyulduğunda hastaya ve çevresine önemli bir risk oluşturmaz.

Yan etkisi var mı?

Yan etkiler nadirdir. Çalışmalarda baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi ve ağız kuruluğu %1 veya daha az oranda görülmüştür. Çok nadiren alerjik reaksiyon gelişebilir.

İlaçlarımı kesmem gerekir mi?

Dopamin taşıyıcısına güçlü bağlanan bazı ilaçlar görüntüyü etkileyebilir. Bunlar arasında metilfenidat, modafinil, amfetamin türevleri, bupropion, selejilin ve sertralin gibi bazı antidepresanlar bulunur; venlafaksin gibi ilaçlarla da görüntünün etkilendiği bildirilmiştir. Hangi ilaca ne kadar ara verileceğine hekiminiz karar verir; ilaçlarınızı kendiniz bırakmayın.

Aç gelmem gerekir mi?

Genellikle hayır. Enjeksiyondan sonraki bekleme süresinde yiyip içebilirsiniz.

Hamileyim ya da emziriyorum, çekim yapılabilir mi?

Hamilelik ihtimali varsa mutlaka önceden bildirin; çekimin gerekliliği hekiminizle birlikte değerlendirilir. Emziriyorsanız, çekimden sonra en az 6 gün emzirmeye ara vermeniz ve bu sürede sütü sağıp atmanız önerilir.

Masrafını SGK karşılıyor mu?

Evet, dopamin taşıyıcı SPECT görüntülemesi ülkemizde SGK tarafından karşılanmaktadır.

Parkinson hastalığı hakkında daha fazla bilgiyi nereden alabilirim?

Türkiye Parkinson Hastalığı Derneği'nin web sitesinden ulaşabilirsiniz.

KAYNAKLAR

Bilimsel kaynaklar

1
Morbelli S, Esposito G, Arbizu J, ve ark. EANM practice guideline/SNMMI procedure standard for dopaminergic imaging in Parkinsonian syndromes 1.0. Eur J Nucl Med Mol Imaging. 2020;47(8):1885-1912. doi:10.1007/s00259-020-04817-8
2
Walker Z, Moreno E, Thomas A, ve ark. Clinical usefulness of dopamine transporter SPECT imaging with ¹²³I-FP-CIT in patients with possible dementia with Lewy bodies: randomised study. Br J Psychiatry. 2015;206(2):145-152. doi:10.1192/bjp.bp.114.148643
3
Kupsch AR, Bajaj N, Weiland F, ve ark. Impact of DaTscan SPECT imaging on clinical management, diagnosis, confidence of diagnosis, quality of life, health resource use and safety in patients with clinically uncertain parkinsonian syndromes. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2012;83(6):620-628. doi:10.1136/jnnp-2011-301695

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı, kişisel durumunuza göre hekiminiz tarafından verilir. DaTSCAN, GE HealthCare'in tescilli markasıdır.