Atom Tedavisi (Radyonüklid Tedavi)
Atom Tedavisi (Radyonüklid Tedavi)
Radyasyonu dışarıdan değil,
içeriden, doğrudan hastalıklı hücreye taşır.
Atom tedavisi, nükleer tıpta radyoaktif ilaçlarla yapılan tedavilerin genel adıdır; tıbbi adı radyonüklid tedavidir. Kullanılan ilaçlar hastalıklı hücreleri tanıyan akıllı moleküllere bağlanır ve radyasyonu doğrudan hedefe ulaştırır. Böylece vücudun farklı bölgelerindeki hastalık odaklarına aynı anda ulaşılabilir.
KISACA
Nedir?Radyoaktif ilaçlarla yapılan, hedefe yönelik tedavilerin genel adı
Nasıl verilir?Çoğunlukla damar yolundan; bazı tedavilerde ağızdan ya da doğrudan hedef dokuya
Nerelerde kullanılır?Tiroid, prostat, nöroendokrin tümörler, karaciğer tümörleri, kemik metastazları
1 · ATOM TEDAVİSİ NEDİR?
Akıllı moleküllerle hedefe yönelik tedavi
Halk arasında "atom tedavisi" denince çoğu kişinin aklına, tiroid hastalıklarında yıllardır kullanılan radyoaktif iyot tedavisi gelir. Bugün bu kavram, nükleer tıpta radyoaktif ilaçlarla yapılan tüm tedavileri kapsar. Bu ilaçlara radyofarmasötik denir.
İki parçalı bir ilaç
Her ilaç iki parçadan oluşur: hastalıklı hücreyi tanıyan bir taşıyıcı molekül ve ona bağlı, radyasyon yayan bir radyoaktif atom.
Anahtar-kilit ilişkisi
Taşıyıcı molekül, kanser hücresinin yüzeyindeki özel bir hedefe anahtarın kilide oturması gibi tutunur. Bu hedefi taşımayan sağlıklı hücrelere ise büyük ölçüde bağlanmaz.
Hedefe göre seçilir
Hangi molekülün kullanılacağı hastalığın türüne ve tümörün taşıdığı hedefe göre belirlenir. Bu yüzden her hastalığın kendine özgü bir atom tedavisi vardır.
2 · NASIL ÇALIŞIR?
Vücuda verildikten sonra neler olur?
1. Dolaşım
İlaç çoğunlukla damar yolundan verilir ve kan dolaşımıyla tüm vücuda yayılır.
2. Hedefe bağlanma
Taşıyıcı molekül, hastalıklı hücrelerin yüzeyindeki hedefi bulur ve ona tutunur. Bağlanmayan ilaç büyük ölçüde idrarla atılır.
3. Işınlama
Radyoaktif atomun yaydığı radyasyon, hücrenin DNA'sına zarar vererek kanser hücresinin bölünmesini durdurur ve ölmesini sağlar.
3 · RADYASYONUN TÜRLERİ
Alfa, beta ve gama: aynı atom, farklı ışınlar
Radyoaktif atomlar farklı türde radyasyon yayar. Tedavinin etkisini belirleyen en önemli özellik, radyasyonun dokuda ne kadar ilerlediği ve yol boyunca ne kadar enerji bıraktığıdır.
ALFA (α)
Kısa ama çok güçlü
Yalnızca birkaç hücre çapı kadar ilerler, ama bu kısa yolda çok yoğun enerji bırakır. DNA'nın iki zincirini birden kırabildiği için çok etkilidir. Çevredeki sağlıklı dokuyu daha iyi korur. Diğer tedavilere direnç gelişmiş hastalıkta umut vericidir.
Alfa tedavi nedir? →BETA (β)
Daha geniş bir alanı etkiler
Milimetreler düzeyinde ilerler. Hedefe bağlandığı hücrenin yanı sıra komşu hücreleri de etkiler. Buna "çapraz ateş" etkisi denir. Büyük tümörlerde ve hedefi her hücrede eşit taşımayan hastalıkta avantaj sağlar.
GAMA (γ)
Görüntüleme için
Vücudu geçip dışarı çıkar; bu yüzden tedavi etkisi yoktur ama dışarıdan görüntülenebilir. Lutesyum-177 ve İyot-131 gibi bazı ilaçlar beta ile birlikte gama da yayar; böylece tedaviden sonra ilacın nereye gittiği görüntülenebilir.
| Özellik | Alfa (α) | Beta (β) |
|---|---|---|
| Dokuda ilerleme | Yaklaşık 0,05–0,1 mm (birkaç hücre) | Yaklaşık 0,5 mm – 1 cm (ilaca göre) |
| Enerji yoğunluğu | Çok yüksek | Orta |
| DNA hasarı | Çoğunlukla çift zincir kırığı | Çoğunlukla tek zincir kırığı |
| Öne çıktığı durum | Küçük odaklar, dirençli hastalık | Daha büyük tümörler, yaygın hastalık |
| Örnek ilaçlar | Aktinyum-225, Radyum-223 | Lutesyum-177, İyot-131, İtriyum-90 |
4 · RADYOTERAPİ VE KEMOTERAPİDEN FARKI
Radyoterapi ve kemoterapiden farkı nedir?
Atom tedavisi, radyoterapi gibi radyasyon kullanır ve kemoterapi gibi kan yoluyla tüm vücuda ulaşır. Ama ikisinden de farklı olarak hedefe yönelik çalışır.
| Özellik | Radyoterapi | Kemoterapi | Atom tedavisi |
|---|---|---|---|
| Nasıl verilir? | Cihazla dışarıdan | Damar yolundan ya da ağızdan | Çoğunlukla damar yolundan |
| Nereye etki eder? | Işınlanan bölgeye | Tüm vücuda | Hedefi taşıyan hücrelere, vücudun neresinde olursa olsun |
| Hedefleme | Bölgesel | Hızlı bölünen hücreler (sağlıklı olanlar dahil) | Hücre yüzeyindeki özel hedefler |
| Yaygın hastalıkta | Sınırlı | Kullanılır | Kullanılır |
| Önceden görüntüleme | Planlama tomografisi | Gerekmez | Çoğu zaman hedef PET/BT ile önceden gösterilir |
Birbirinin rakibi değil.Bu tedaviler çoğu zaman birlikte ya da sırayla kullanılır. Hangi tedavinin ne zaman uygulanacağına, hastalığın türü ve yaygınlığı göz önüne alınarak tıbbi onkoloji, radyasyon onkolojisi ve nükleer tıp hekimleri birlikte karar verir.
5 · HANGİ HASTALIKLARDA?
Atom tedavisinin kullanıldığı hastalıklar
Her hastalık için farklı bir molekül ve farklı bir radyoaktif madde kullanılır. Ayrıntılı bilgi için ilgili sayfaya geçebilirsiniz.
PROSTAT
Prostat kanseri: Lutesyum-PSMA
İleri evre prostat kanserinde PSMA hedefli beta tedavisi.
Lutesyum-PSMA tedavisi →NÖROENDOKRİN
Nöroendokrin tümörler: Lutesyum-DOTATATE
Somatostatin reseptörü taşıyan tümörlerde hedefe yönelik tedavi (PRRT).
Lutesyum-DOTATATE →TİROİD
Tiroid hastalıkları: Radyoaktif iyot
Tiroid kanseri ile Graves hastalığı ve aşırı çalışan nodüller gibi bazı iyi huylu tiroid hastalıkları.
Tiroid kanserinde nükleer tıp →KARACİĞER
Karaciğer tümörleri: İtriyum-90
Karaciğer damarlarından doğrudan tümöre verilen mikroküreler (radyoembolizasyon).
Karaciğer tümörleri →KEMİK
Kemik metastazları: Radyum-223
Kemiğe yayılmış prostat kanserinde alfa tedavisi.
Radyum tedavisi →KEMİK
Kemik ağrılarının tedavisi
Kemik metastazlarına bağlı ağrıları hafifletmeye yönelik tedaviler.
Kemik ağrıları →PLANLAMA
Kişiye özel tedavi dozu
Dozimetri ile her hasta için uygun dozun hesaplanması.
Dozimetri nedir? →6 · TERANOSTİK
Önce gör, sonra tedavi et
Atom tedavilerinin çoğunda, aynı hedefe yönelik bir görüntüleme ilacı ile önce PET/BT çekilir. Hastalık hedefi yeterince taşıyorsa, aynı hedefe radyoaktif tedavi ilacı gönderilir. Bu yaklaşıma teranostik denir ve tedaviden kimin fayda görebileceğini önceden gösterir.
TEDAVİ ET
Lutesyum tedavisi
Lutesyum-177 ile yapılan tedaviler hakkında ayrıntılı bilgi.
Lutesyum tedavisi →7 · MERAK EDENLER İÇİN
Atom tedavisinin kısa tarihi
Atom tedavisi yeni bir yöntem değildir. İlk uygulamasından bu yana 80 yılı aşkın bir geçmişi vardır ve her on yılda yeni hastalıklar için yeni ilaçlar geliştirilmiştir.
1896–1898
Radyoaktivitenin keşfi
Henri Becquerel radyoaktiviteyi keşfeder; Marie ve Pierre Curie radyum ve polonyum elementlerini bulur.
1913
İzleyici ilkesi
George de Hevesy, radyoaktif maddelerin vücutta izlenebileceğini gösterir. Bu ilke nükleer tıbbın temelini oluşturur.
1934
Yapay radyoaktivite
Irène ve Frédéric Joliot-Curie yapay radyoaktiviteyi keşfeder. Tıpta kullanılabilecek radyoaktif maddelerin üretimi mümkün hale gelir.
1941
İlk atom tedavisi
Saul Hertz, aşırı çalışan tiroidi ilk kez radyoaktif iyotla tedavi eder. Bu, hedefe yönelik radyonüklid tedavinin başlangıcıdır.
1946
Tiroid kanserinde radyoaktif iyot
Radyoaktif iyot, vücuda yayılmış tiroid kanserinin tedavisinde başarıyla kullanılır.
1990'lar
Yeni hedefler
Karaciğer tümörlerinde İtriyum-90 mikroküreler ve nöroendokrin tümörlerde somatostatin reseptörünü hedefleyen ilk tedaviler kullanıma girer.
2013
İlk alfa tedavi ilacı
Radyum-223, kemiğe yayılmış prostat kanserinde onaylanan ilk alfa tedavi ilacı olur.
2016
Aktinyum-PSMA
Prostat kanserinde Aktinyum-PSMA ile ilk başarılı sonuçlar bildirilir.
2018
Lutesyum-DOTATATE
Lutesyum-DOTATATE, nöroendokrin tümörlerde onay alır.
2022
Lutesyum-PSMA
Lutesyum-PSMA, ileri evre prostat kanserinde onay alır.
2026
Dünyada bir ilk: Aktinyum-PSMA geri ödeme kapsamında
Aktinyum-PSMA tedavisi Türkiye'de geri ödeme kapsamına alınır. Türkiye, bu tedaviyi geri ödeme kapsamına alan ilk ülke olur.
Bugün
Yeni ufuklar
Aktinyum gibi alfa tedaviler; FAPI ve terbiyum gibi yeni hedefler ve izotoplar; pankreas kanserinde αvβ6-integrin hedefli Lutesyum-Therahexin gibi yeni ilaçlar üzerinde araştırmalar sürüyor.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararı, kişisel durumunuza göre hekiminiz tarafından verilir.
Tüm hakları saklıdır. © 2026 Kullanım Koşulları | KVKK